Ha, kelajakda to‘liq raqamli sudlar bo‘lishi mumkin. Lekin ayni vaqtda “to‘liq raqamli sud” deganda ikki xil modelni farqlash kerak.

⌛Birinchidan, raqamli sud davri allaqachon boshlangan. Bu holatda da’vo arizasi elektron beriladi, dalillar raqamli yuboriladi, majlis videokonferensiya orqali o‘tadi, qaror elektron shaklda qabul qilinadi. Bunday sudlar kelajakda oddiy holatga aylanishi mumkin.

⌛Ikkinchidan, sudyasiz, faqat algoritm qaror chiqaradigan sud masalasi juda bahsli hisoblanadi. Jinoyat ishlarida bunday modelni to‘liq qabul qilish xavfli. Chunki jinoyat sudlovida inson taqdiri, ozodlik, ayb, qasd, jazo, adolat va shafqat kabi faqat matematik algoritm bilan baholab bo‘lmaydigan omillar bor.

🌐Xalqaro yondashuv ham shu yo‘sinda shakllanmoqda. Misol uchun, Yevropa Ittifoqining AI Act hujjati sun’iy intellektni xavf darajasiga qarab tartibga soladi va ishonchli AI talablarini belgilaydi.

✔️Yevropa Kengashining 2024-yilda imzolash uchun ochilgan AI bo‘yicha Konvensiyasi esa AI inson huquqlari, demokratiya va huquq ustuvorligiga mos bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. Hech ikkilanmay ta’kidlash mumkinki, kelajak sudi raqamli bo‘lishi mumkin, ammo adolat faqat algoritmga topshirilmasligi kerak.

✔️Jinoyat ishlarida sun’iy intellekt ishlarni taqsimlashda, sud amaliyotini tahlil qilishda, xavf omillarini ko‘rsatishda, dalillar massivini saralashda, protsessual muddatlarni nazorat qilishda, sudyaga huquqiy axborot berishda yordamchi vosita bo‘lishi mumkin.

️Lekin yakuniy qaror, ayniqsa aybdorlik va jazo masalasida, sudya (inson) tomonidan qabul qilinishi kerak. Chunki algoritm hisoblaydi, lekin adolatni his qilmaydi.

☄️Kelajak sudlari raqamli bo‘ladi, ammo adolatning markazida inson sudya qolishi shart. Sun’iy intellekt sudyani almashtirmasligi, balki uning qaror qabul qilishini shaffof, tezkor va asosli qilishga xizmat qilishi lozim.

Sud zali raqamli bo‘lishi mumkin, ammo adolat algoritm qo‘lida yolg‘iz qolmasligi kerak.

️O'zbekiston Respublikasi

Odil sudlov akademiyasi

prorektori Nodirbek Salayev